New York’un göbeğinde elinde sahte para ile şaşkına dönen Cemal Demir, başa gelen çekilir deyip, öfkesi yatışınca doyumsuz üslubu ve kıvrak kalemiyle kalpazanlığın kısa tarihini yazdı.

Elimdeki kağıda bakıp iç geçirerek yazıyorum bu mektubu. Kağıdı anlatacam tabii ki ama şimdi hikayeyi anlaşılır kılmam için ta başa dönmem lazım. 16’ncı yüzyıla bugünkü Çek Cumhuriyeti içinde kalan Bohemia’da bugünkü adıyla ‘’Jachymov’’ kasabasına gideceğiz. 1500’lü yıllarda adı ‘Joachimstal’dı. Kaplıcalarıyla mutlu mesut yaşayan bir kasabaydı. Joachim, Joseph’in(Yusuf) yerel dildeki söylenişi.

Almanca ‘’thal’’ ya da bugünlerde çok daha yaygın haliyle ‘tal’ ise ‘’vadi’’ demek. İngilizce’deki ‘’dale’’nin akrabası. Misal ‘’Glendale’’ dediğinizde, ‘’Glen Vadisi’’ demiş oluyorsunuz. Joachimstal da Joachim Vadisi demek.

Bir yandan ‘’la havle’’ çekip iftar saatine bakıp bir yandan da ‘’Çok da ihtiyacımız vardı şimdi bu bilgiye Allah razı olsun’’ diyecek mektup arkadaşlarıma, ‘’Bu tepkiyi çok erken harcadınız. Mektubun geri kalanına kimbilir neler diyeceksiniz…’’ diye güleyazıyorum ama ciddiyetle devam edeceğim.

Bu kasabaya sırf turistik gezi için gelmedik.  1500’lü yıllarda gümüş bulunmuş, onun için geldik. Gümüş bulununca bölgenin kontu ‘’Joachimstaler’’ dediği gümüş bir sikke basmaya başlamış. Ancak zamanla kısaca ‘taler’ demişler bu sikkeye.

‘’Sikke’’ Arapça, madeni para, mühür ve ölüm gibi anlamlara geliyor. İtalyanlar bunu almış ve madeni para basma işlemine ‘’zecca’’ demişler. Bugün bile bir Altın paraya ‘’zecchino’’ diyorlar. Orda kalmamış İngilizler de onlardan ‘’sequin’’ şeklinde almışlar. Bugün bile altın süs paralara ya da elbiselere takılan bizim pul dediğimiz madeni süslemelere ‘sequin’ diyorlar.

Bankada ne kadar altın ya da gümüşünüz olduğunu gösteren ‘’banknot (banka kağıdı)’’ kullanılmadan önce bütün alışveriş madeni paralarla yapılırdı. Anglo Saksonlar bu madeni paralara ‘coin’ diyor. Bizim darphane dediğimiz metal para basma yerine ve işine ise ‘mint’ diyorlar. ‘Money’ kelimesi ve ‘mint’ kelimesi aynı kökten geliyor. Antik Roma’da paralar, Satürn’ün kızı ve Jupiter’in karısı olan devlet tanrıçası Juno Moneta’nın tapınağında basılırdı. Money kelimesi ‘’uyarıcı’’ anlamına gelen bu Moneta’dan geliyor. IMF’nin adındaki ‘Monetary’ kelimesi gibi…

Osmanlı, 16. yüzyıldan önce çıkardığı akçeden büyük gümüş sikke türüne ‘para’ demiş. ‘’Para’’ kelimesi büyük ihtimalle ‘pare – parça’ kelimesinden geliyor.  Parça kelimesi, eski Yunancaya kadar gidiyor. Parti, partner, porsiyon hep bizim ‘para’nın akrabaları.

Vakti zamanında kullanılmış çoğunlukla gümüş çeşitli paraların adlarını günlük konuşmalarımızda artık genel olarak para yerine kullandığımız da oluyor. Mesela ‘’parasız kaldım’’ yerine ‘’meteliksiz kaldım’’ diyoruz. Eskiden 10 ‘para’ değerindeki gümüş sikkeye ‘’metelik’’ denirdi. Fransızların ‘’monnaie métallique’’ yani ‘metalik para’sından almış ismini. Sonradan fakirliğin sembolü oldu. İnsanlar ne kadar muhtaç durumda olduklarını anlatmak için, ‘’1 metelik için kiralık katil bile olabilirim’’ dediler. ‘’Meteliğe kurşun sıkmak’’ deyimi burdan geliyor. Hakeza, bakırdan yapılmış, iki buçuk para değerindeki sikke olan ‘’mangır’’ da günümüzde para yerine kullandığımız isimlerden biri olmuş.

Eskiden günlük alışverişte para demek gümüş demekti. Genelde günlük tedavülde kullanılan para ‘gümüş’ sikke olurdu. Çok büyük alışverişlerde altın para kullanılırdı. Birçok ülkenin kültürün eskiden beri kullandığı para kelimeleri de genelde gümüşle ve gümüş miktarıyla alakalıdır bu sebeple. Mesela bizim ‘akçe’ beyazca anlamına gelir. Renginden dolayı gümüş paraya böyle demişiz. Anglo Saksonlar ‘white money’ diyor. Gümüş para basan krallar bu sikkelerin içereceği gümüş miktarına da karar veriyordu. Kralların beylerin saltanatları eridikçe paradaki gümüş oranını da azalttılar. Haliyle egemenlik çürüdükçe gümüş oranı azaldığı için de paranın rengi de kararmaya başlıyordu. ‘Kara para’ ifadesi ekonomi literatürüne böyle girdi. Şekspir’in ünlü oyununda Üçüncü Richard, gümüş oranı düşük paraya, ‘’monnaie noire (siyah para)’’ diyor.

Osmanlı 120 akçelik gümüş paraya ise ‘ğuruş’ demiş. Almanların 1610’dan itibaren basmaya başladığı bir gümüş para olan ‘groschen’dan geliyor ‘kuruş’ kelimesi. ‘Kalın / kaba’ gibi anlamlara sahip. Zira bu Alman gümüş sikkesinin özelliği kalınlığıymış. İngilizce’deki ‘gross’ kelimesi de bizim kuruş ile aynı kökten. Bizim ‘gayrisafi milli hasıla’’ dediğimize onlar ‘’gross domestic product’’ diyorlar. Biz de zamanla fakirliğin ve azlığın sembolü haline gelen kuruş onlar da zamanla zenginliğin ve üretimin adına evrilmiş. Kader işte, cilve üstüne cilve…

Arapların ‘dinar’ı da Latince onluk anlamındaki ‘denarius’a gidiyor. Bizim ‘lira’ ise İtalyanlardan alınma. İtalyanlar ise Latince’de ‘pound’ demek olan ‘’libra’’ kelimesinden almışlar. Aslında bu bir ağırlık birimi. 450 grama denk geliyor. ABD’de mesela, bugün de perakende alışveriş gram-kilogram ile değil pound ile ölçülür ancak yine de ‘libras’ın kısaltılmışı olarak ‘lbs’ diye yazılır etiketlere…

İngiliz Sterlin’inin sırrı da ‘lira’nın sırrı gibi. Vaktiyle Britanya adasını işgal eden Normanlar İngilizceye taşıdı bu kelimeyi. Normanların, üzerinde yıldız (starling) olan gümüş penny’sine deniyordu.  Önceleri, ‘pound of sterling’ olarak kullanıldı. Sonrasında, ‘pound sterling’e dönüştü. Günümüzde ise sadece sterlin ya da pound kullanılıyor. Sir Isaac Newton, İngiliz darphanesinin başına geçtiğinde 1 Sterlin’in değerini 129,4 gram altına eşitledi. Ve para Avrupa’nın en değerli parası haline geldi.

İngilizler vaktiyle ‘penny’i ya da kollektif haliyle ‘pence’i de kullandı. 12 penny bir Şiling (Shilling) ediyordu. 20 ‘shilling’ ise 1 pound(sterlin). Anglo Sakson dönemlerinde Kent’te bir ineğin bedelini ifade ediyormuş Şiling.

Floransa şehir devleti 1300’lü yıllarda üzerinde çiçek (flower) olan kendi altın parasını bastı. Bu para ise ‘florin’ olarak anıldı. Ve bir dönem Anadolu’dan Avrupa’ya kadar her yerde oldukça muteber bir paraya dönüştü. Hollanda’da ise resmi para birimi oldu. Daha sonradan ‘gulden’ olarak anıldı bu para daha çok. Anglo Saksonlar ise Hollanda gulden’ine ‘’guilder’’ diyor. Gulden adı, ‘golden (altın)’ kelimesinden geliyor.

Almanlar, ‘mark’ı, para adı olarak kullanmadan önce 18’nci yüzyılda gümüş ve altın ağırlık birimi olarak kullanıyormuş. Fransız Frangı ise adını antik Galya kavmi ‘frank’lerden almış. Meksika ‘peso’su da orijinal olarak ‘ağırlık’ demek. Rusların ‘ruble’si ‘’kesmek (külçe halinde kesilmiş)’’ kelimesinden geliyor. Bir de Rus ‘kapik’i var. 100 kapik 1 ruble ediyor. Kapik mızraktan geliyor.  Bu metal paranın üstünde Çar’ın elinde mızrağıyla çıkarması bulunurmuş.

Japonların ‘yen’i ‘’daire, çember’ demek. Çinlilerin ‘yuan’ından gelme. Bir de artık kullanmasalar da ‘sen’leri var. Tamamen Anglo Saksonların ‘cent’inden esinlenerek böyle demişler. 100 sen 1 yen’e eşit.

Mektubun bu noktası, Japonya’da ne işim var benim diye düşünmeye başladığım andır. En son sizi Çek Cumhuriyetine davet etmiştim galiba… Biraz utana sıkıla da olsa mevzuma ve Joachimstal kasabasına geri döneyim.

‘’Joachimstalers’’ sikkesi, Almanya, Avusturya ve Hollanda’da çok tutuldu. Almanlar buna ‘thaler’ , Hollandalılar ise kısaca ‘’daler’’ dedi. İşte bu kelime Anglo Sakson diline ‘’dollar’’ olarak geçti.

ABD, İngiltere’den bağımsızlığını ilan ettikten sonra ülkenin kurucu babalarından  bazıları artık İngiliz ‘pound’u kullanmayalım görüşü ortaya attılar. Bu görüşte olanların başını ise Thomas Jefferson çekiyordu. O dönemde daha kurulalı 9 yıl olan ABD, Karayip denizindeki milletlerle, onların kullandığı İspanyol doları karşılığında ticaret yapıyordu. Jefferson’un önerisini 1885 yılında kabul eden Kontinental Kongre, ABD’nin yeni para biriminin ‘’Amerikan doları’’ olmasına karar verdi. 1 Dolar’lık ‘baknote’un üstüne, ‘’Bu, taşıyıcısına Amerikan Hazinesinde istediği an 1 Dolar karşılığı gümüş hakkını belgeler’’ yazdılar.

Bu doların bir de “$” şeklinde sembolü var ki kimse bunun esas kaynağını bilmiyor. En bilimsel görüşe göre, Peso’nun kısaltılmış ‘ps’ halinin el yazısı dökümanlarda yazılışının görünüşüydü. İspanyol doları 8 parçaya göndermeyle ‘’Slash 8’’ ifadesinin yazımı olduğunu iddia edenler vardır. Kesin birşey var ki dünyanın en meşhur para sembolü artık. Türk Lirasının bir sembolü var mı bilmiyorum. Sadece ‘’TL’’ kısaltması var bildiğim kadarıyla. Oysa mesela Sterlin’in sembolü (“£“), Euro’nun sembolü (€), Yen ve Yuan’ın sembolü (¥ )şeklinde. Son olarak geçen ay Hindistan da Rupi için artık bir sembol kullanmaya başladı. Bilgisayarımda bu sembole karşılık bir karakter olmadığı için burda gösteremiyorum.

Nefeslenmemden istifade ederek, kardeş şimdi bütün bunların bir kağıda bakarak iç geçirmenle ne alakası var diyeceksiniz.

Elimde 100 dolar süsü verilmiş bir kağıt var. Ben bunu bir emek karşılığında 100 dolar olarak aldım. Ama acıyla öğrendim ki bu para falan değil. Sadece bir kağıt parçası.

Biz ‘’kalpazan’’ diyoruz bu tür sahte para işi yapanlara. Elazığlılar golpa diyor. Ses söylenişinden anlamışsınızdır Farsça’dan almışız biz. Kalp, muharref para demek. Kalpazan da bozuk/tahrif edilmiş para işi yapan kişi. Kaynağı eski Yunanca olduğu için Batı dilinde de karşılığı var. Yunanca’da kolpo hile, numara gibi anlamlara geliyor. Kolpa da onun çoğulu. Hıristiyan inancına da giren Latince ‘’mea culpa (hata benim / hatamı itiraf ediyorum)’’ ifadesindeki ‘’culpa’’ da burdan.

Anglosaksonlar ise günümüzde bu tür sahte para işine ‘’counterfeit’’ diyor. Latinceye kadar gidiyor ve ‘’taklidini yapmak’’ demek. Fransızlar ise ‘’contrefaçon’’ diyor ki fasonu zaten biliyorsunuz.

Elimdeki sahte 100 dolar, her hangi bir zamanda dünyada dolaşan ortalama 200 milyon dolarlık sahte dolardan biri. Her hangi bir zaman diliminde ABD’de yaklaşık 60 milyon dolarlık sahte dolar banknotu piyasada dolaşıyormuş. Dünyada toplam 800 milyar dolar kağıt paranın tedavülde olduğunu düşündüğümüzde büyük miktar değil gibi gözükebilir.

Ancak, sahte para ateş gibidir ve ateş sadece düştüğü yeri yakar. Kimin elindeyse onun elinde kalıyor. Hiçbir hak iddia edemiyorsunuz. 2005 yılında Washington DC’deki bir Wester Union şubesinin işletmecisi, kendisine yatırılan 3900 doları karşı tarafa havale etti. Yatırılan paranın sahte olduğunu sonradan anlayan işletme sahibi, cebinden çıkan zarar sonucu işyerini kapattı ve piyasadan çekildi.

Aslında sorun çok eskilere kadar gidiyor. İngiliz Amerikan çekişmesi döneminde İngilizler sahte dolar basarak, Amerikan ekonomisini çökertmeye çalışmışlar. Kuzey Güney savaşı sırasında da Güneyliler epey sahte para basmışlar.

Aslında küçük ölçekli kalpazanlar düşük kaliteli sahte para basıyorlar. Çoğunlukla büyük miktarda basmak yerine kendilerinin günlük ihtiyaçlarını karşılayacak kadar basıyorlar. Bu tür kalpazanların sahte parasını herkes farkedebilir.

Bu teknoloji çağında bu tür kalitesiz sahte paralar basmak çok zor değil. Bugünün kalpazanlarının çoğu parayı bilgisayarda tarıyor ve yüksek çözünürlüklü yazıcıda (printer) yazdırarak elde ediyor. Bunun için doğruya yakın kağıdı bulmak bile eskisi kadar büyük sorun değil.

Bilen bilir, her ne kadar ‘’kağıt para’’ desek de aslında para kağıt değil. Her ülke parasını içeriğini birtek kendisinin bildiği özel maddelerden üretir. Amerikan Doları da 1879 yılından beri keten – pamuk karışımı bir maddeden üretiliyor. Massachusetts eyaletinin Dalton kasabasında bulunan Crane Paper kağıt üretim şirketi, Amerikan dolarının kağıdından, Amerikan pasaportunun kağıdına kadar birçok federal kıymetli evrakın üretildiği tek yer.

Sahte parayı ilk ele veren, orijinal paranın aynı maddesine sahip olmaması. İşte küçük kalpazanlar bu sebeple ürettikleri sahte parayı barların, restoranların en yoğun olduğu saatte kasiyerlere veriyor. Kasiyerlerin o hız içinde kağıdı hissetme olasılığını düşürüyorlar. Birçok fast-food restoranı bu sebeple 20 doların üzerindeki banknotları kabul etmez.

Ancak kalpazanlar kağıt sorunu için de farklı yöntemler bulabiliyor. Mesela birkaç yıl önce Kolombiyalı bir uyuşturucu çetesi 5 dolarlık banknotları çamaşır suyunda rengini alarak, üzerine 100 doların ve Benjamin Franklin’in portresini basarak orijinal Amerikan doları kağıdında sahte para yapmışlar. Bir veznedar, ‘’35 yıllık veznedarım ama bu para ile gerçeğini ayırt edemedim’’ itirafında bulunmuştu. Bu tür parayı anlamanın tek yolu havaya kaldırıp ışıkta görünen gizli portrenin Lincoln’a mı Franklin’e mi ait olduğunu kontrol etmek.

Çetelerin ya da bireysel kalpazanların ürettiği sahte doları dikkatli bakıldığında sahteliği anlaşılır. Ancak bir de ‘’süpernote’’ denen yüksek kaliteli sahte dolarlar var. Bunları ise genellikle ABD’ye düşman Kuzey Kore, İran ve benzeri ülkeler basıyor. Çünkü bu tür doları basmak için devlet teknolojisine ihtiyaç var.

Amerikalı diplomatların, Kuzey Kore’yi ‘’Soprano Devleti’’ olarak nitelendirmeleri de biraz bu sebepten. ‘’Soprano’’ ABD’de İtalyan Mafyasını anlatan oldukça popüler bir televizyon dizisi. Pek fazla ihraç edecek birşeyi olmayan Kuzey Kore, nerde mafyatik iş varsa  bulaşarak ülkesine ‘’sermaye’’ çekiyor. ‘’Methamphetamine’’ olarak bilinen ve son yıllarda dünyada çok yaygınlaşan uyuşturucunun dünyadaki en büyük üreticilerinden biri Kuzey Kore. Hakeza sahte Viagra piyasasına da hatırı sayılır katkısı var.

Sadece hükümetlerin satın alabildiği İsviçre yapımı özel baskı makinelerine sahip olan Kuzey Kore’nin ürettiği sahte 100 dolarları bırakın ben, ABD Merkez Bankasının sahte para dedektörleri bile yakalayamıyor. Kuzey Koreli diplomatlar ve ajanlar bu 100’lükleri büyük para kabul eden yarış oyunları gibi yerlerde piyasaya sürüyor. Geçenlerde CIA’nin Kuzey Kore’nin bugüne kadar 1 milyar dolarlık sahte para ürettiğiyle alakalı raporuna dair haberi okumuştum.  Haberde Amerikalı diplomatın, ‘’Eğer, Kuzey Kore diğer tüm ürünlerini sahte dolar kadar kaliteli üretse Güney Kore’yi bile sollayan bir ticaret ülkesi olur’’ yorumuna gülmüştüm.

ABD, biraz da bu sebepten insanlık tarihinin en yüksek güvenliğe sahip banknotu olacak yeni 100 dolarlık banknotları üretmeye karar verdi. Bu yeni banknotlar, elinizde çevirmenize göre renkten renge giren bir materyale sahip olacak. Paranın üstündeki bazı resimler parayı tutuş şeklinize göre görünüp kaybolacak. Geçenlerde bu konuda detaylı haberler medyaya konu oldu.

Ancak gerçek şu ki bunun da sahtesi yapılacak. İşin kötüsü ise para daha güvenlikli sayıldığı için bunun sahtesinin piyasaya sürülmesi eski 100 dolarlardan bile daha kolay olacak. ABD’de para basan idarenin yetkilisi bu paradoksu, ‘’gerçek şu ki biz kendi başarımızın kurbanıyız. Yaptığımız işin doğası bu’’ diye açıklıyor.

‘’Bu para ne işe yarar şimdi?’’ diye sorduğum banka görevlisi gülerek, ‘’Kokain partisinde gerçeği gibi iş görür’’ diye şaka yapıyor. Meğer, piyasadaki Amerikan dolarlarının yüzde 97’sinde kokain izleri varmış. Para sahte olsa da trajedisi gerçek olabiliyor.